Czynności „z samym sobą” w spółkach osobowych, czyli reprezentacja spółki osobowej przez jej wspólnika w umowie między nim a spółką – Cz. I Spółka jawna

Celem oderwania się od popularnego w ostatnich dniach tematu z zakresu prawa spółek handlowych, a mianowicie tzw. Prostej Spółki Akcyjnej, chciałbym odnieść się do wątpliwości dotyczących funkcjonujących przepisów Kodeksu spółek handlowych1.

Umowy pomiędzy spółką a jej wspólnikami zawierane są w praktyce bardzo często. Najczęściej są to umowy o pracę lub umowy o świadczenie przez wspólnika na rzecz spółki określonych usług2. Oczywiście, możliwe jest też zawarcie przez spółkę i jej wspólnika innych, dopuszczalnych prawnie umów, przykładowo umowy najmu lub sprzedaży.

Czy jednak możliwe jest reprezentowanie spółki jawnej przez jej wspólnika w umowie pomiędzy spółką a tym wspólnikiem?

Co do zasady, każdy wspólnik spółki jawnej ma prawo reprezentować spółkę. Dodatkowo, w przepisach KSH dotyczących spółki jawnej brak jest odpowiednika art. 210 § 1 KSH, lub art. 379 § 1 KSH, zgodnie z którymi członkowie zarządu nie mogą reprezentować spółki (odpowiednio, z ograniczoną odpowiedzialnością lub akcyjnej) w umowie lub sporze z członkiem zarządu.

POGLĄD SĄDU NAJWYŻSZEGO

W kwestii reprezentacji spółki jawnej w umowie z jej wspólnikiem wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lutego 2013 r.3 W uzasadnieniu wyroku SN stwierdził, że wspólnik spółki jawnej nie może reprezentować spółki w umowie między nim a spółką oraz w sporze pomiędzy spółką a tym wspólnikiem. Zdaniem SN, ponieważ sytuacja wspólnika spółki jawnej, który reprezentuje spółkę i prowadzi jej sprawy, zbliżona jest do sytuacji członka zarządu osoby prawnej, do spółki jawnej, zgodnie z art. 331 Kodeksu cywilnego4, odpowiednie zastosowanie znajduje art. 210 § 1 KSH.

Omawiana teza, zakładająca odpowiednie zastosowanie art. 210 § 1 KSH do spółki jawnej została szeroko skrytykowana5. W szczególności, wykluczono możliwość odpowiedniego zastosowania do określonej sytuacji w stosunkach konkretnej jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, a wyposażoną w zdolność prawną, przepisów dotyczących w pewnym zakresie podobnej sytuacji w konkretnej osobie prawnej. Wyłączono także możliwość zastosowania do spółki jawnej art. 210 § 1 KSH per analogiam.

Omawiana teza ma także inny słaby punkt, a mianowicie, w spółce jawnej nie funkcjonuje ani organ nadzorczy, który mógłby reprezentować spółkę w umowie z jej wspólnikiem, ani też organ właścicielski (zgromadzenie wspólników), który mógłby powołać pełnomocnika spółki do dokonania omawianej czynności.

Również, jak trafnie zauważa A. Kidyba6, ratio legis art. 210 KSH stanowi wyłączenie zasad reprezentacji na zasadach ogólnych, celem wykluczenia sytuacji, w której w sporze z członkiem zarządu spółka byłaby reprezentowana przez ten organ, a zatem również przez któregokolwiek z pozostałych jego członków. Wyłączenie ogólnych zasad reprezentacji spółki jawnej, oznaczałoby natomiast, że nie mogą jej reprezentować wspólnicy. Słusznie podkreśla się zatem, że zastosowanie art. 210 § 1 KSH do spółki jawnej prowadziłoby do wniosków contra legem, ponieważ byłoby sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi normami prawnymi wynikającymi z art. 29 § 2 i 3 KSH7.

SN nie wyjaśnił w jaki sposób należałoby odpowiednio stosować art. art. 210 § 1 KSH do spółki jawnej. Teoretycznie, w braku organu nadzorczego, pełnomocnika do działania w imieniu spółki jawnej powinni powołać jej wspólnicy (pomimo, że wspólnicy spółki jawnej nie stanowią jej organu). Oczywiście, w tym zakresie nie miałyby zastosowania przepisy o podejmowaniu uchwał przez zgromadzenie wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W braku odmiennych postanowień umowy spółki, uchwała taka powinna być zatem podjęta jednomyślnie, zaś wspólnik, z którym miałaby zostać zawarta umowa, mógłby zostać wyłączony od głosowania na podstawie art. 56 § 1 KSH8.

Należy też wspomnieć, że możliwość odpowiedniego zastosowania art. 210 § 1 KSH do reprezentacji spółek jawnych dopuścił również SN w wyroku z dnia 6 lutego 2013 r.9 Omawiane stanowisko zostało jednak wyrażone wyłącznie w kontekście reprezentacji spółki jawnej w sporze z jej wspólnikiem.

DOKTRYNA

W przeciwieństwie do wskazanego powyżej poglądu SN, zdecydowana większość przedstawicieli doktryny opowiada się za analogicznym zastosowaniem art. 108 KC do reprezentowania spółki jawnej przez wspólnika w umowach „z samym sobą”10. Przyjąwszy to założenie, wspólnik reprezentujący spółkę jawną nie mógłby być drugą stroną czynności prawnej, której dokonywa w imieniu spółki, chyba że co innego wynika z treści umocowania albo ze względu na treść czynności prawnej jest wyłączona możliwość naruszenia interesów spółki11.

Ponadto, art. 108 KC znalazłby zastosowanie również wtedy, gdy wspólnik reprezentowałby spółkę w umowie „z samym sobą” łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem, a także gdy wspólnik udzielałby samodzielnie lub łącznie z inną osobą, pełnomocnictwa w imieniu spółki do zawarcia umowy „z samym sobą”.12

Sytuacja komplikowałaby się w dwuosobowej spółce jawnej, w której obowiązywałaby reprezentacja łączna. Wówczas bowiem, bez udziału wspólnika, z którym ma zostać zawarta umowa, spółka nie mogłaby być reprezentowana. M. Saczywko dopuszcza w takiej sytuacji możliwość ustanowienia przez spółkę pełnomocnika w drodze czynności prawnej, której w imieniu spółki dokonywałby także wspólnik, który ma być drugą stroną umowy13. Podobny „impas” miałby miejsce w spółce jawnej, w której wyłącznie jeden wspólnik jest uprawniony do reprezentacji, jak i w dwuosobowej spółce jawnej, która zamierzałaby zawrzeć umowę z oboma wspólnikami. W związku z powyższym, postuluje się interpretację art. 108 KC w taki sposób, by nie prowadziła ona do sytuacji, iż mniejsze spółki osobowe w ogóle nie mogłyby zawierać umów ze swoimi wspólnikami, oraz ocenę tego rodzaju umów na podstawie przesłanki możliwości naruszenia interesów spółki14.

Pomijając kwestię wyjątku z omawianego przepisu, kiedy to ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesu spółki, niejednoznaczne są wypowiedzi w zakresie dopuszczalnej formy wyłączenia zastosowania art. 108 KC. Wskazuje się na możliwość wyłączenia zastosowania art. 108 KC do omawianych sytuacji w umowie spółki15, oraz w wypadku wyrażenia zgody przez wszystkich wspólników na zawarcie określonej umowy16.

Argumentem przemawiającym za zastosowaniem art. 108 KC do omawianej sytuacji jest również uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 30 maja 1990 r.17 W uchwale tej Sąd Najwyższy dopuścił analogiczne zastosowanie art. 108 KC do piastuna organu osoby prawnej. Jeżeli więc w powołanym powyżej wyroku z dnia 8 lutego 2013 r. zakładającym stosowanie art. 210 § 1 KSH stwierdzono, że sytuacja wspólnika spółki jawnej, który reprezentuje spółkę i prowadzi jej sprawy, zbliżona jest do sytuacji członka zarządu osoby prawnej, tym bardziej uzasadnione byłoby stosowanie do umów pomiędzy spółką jawną a jej wspólnikiem art. 108 KC, nie zaś art. 210 § 1 KSH.

Umowa zawarta z naruszeniem art. 108 KC byłaby, zgodnie z przeważającym poglądem doktryny18, dotknięta sankcją bezskuteczności zawieszonej. Możliwe byłoby więc potwierdzenie takiej umowy przez spółkę, przy odpowiednim zastosowaniu art. 103 KC.

PODSUMOWANIE

Z uwagi na uzasadnioną krytykę poglądu Sądu Najwyższego, zakładającego odpowiednie zastosowanie art. 210 § 1 KSH do reprezentacji spółki jawnej przez wspólnika w umowie z tymże wspólnikiem, należy opowiedzieć się za stosowaniem do omawianej sytuacji art. 108 KC w drodze analogii. Jak wskazano powyżej, zastosowanie art. 108 KC nie powinno jednak prowadzić do pewnego rodzaju „impasu”, kiedy to mniejsze spółki w ogóle nie mogłyby zawierać umów ze swoimi wspólnikami. Przydatna w tym kontekście jest każdorazowa ocena możliwości naruszenia interesów spółki ze względu na treść umowy pomiędzy spółką a jej wspólnikiem.

Poglądy na temat regulacji znajdujących zastosowanie do możliwości reprezentacji spółki przez wspólnika w umowie z tymże wspólnikiem są niejednolite również na gruncie innych typów spółek osobowych, w szczególności spółki komandytowo-akcyjnej, dlatego w kolejnych wpisach postaram się przedstawić omawianą problematykę również na przykładzie innych typów spółek osobowych.

1 Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1578, z późn. zm., dalej jako „KSH”)

2 Przy czym przyjmuje się, że niedopuszczalne jest zawarcie przez spółkę jawną z jej wspólnikiem umowy o pracę, której przedmiot obejmowałby prowadzenie spraw spółki (por. S. Sołtysiński [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. T. 1, Wyd. 3, Warszawa 2012, Legalis, komentarz do art. 46)

3 Wyrok Sądu Najwyższego (dalej jako „SN”) z dnia 8 lutego 2013 r. (IV CSK 332/12), OSNC 2013 nr 10, poz. 117, s. 57

4 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, z późn. zm., dalej jako „KC”)

5 Por. K. Bilewska, Reprezentacja spółki jawnej w sporze z jej wspólnikiem – glosa – IV CSK 332/12, Monitor Prawniczy 2014/10, s. 530, K. Kopaczyńska-Pieczniak, Problem stosowania art. 210 § 1 k.s.h. odpowiednio lub per analogiam do wspólników uprawnionych do reprezentowania handlowych spółek osobowych, Przegląd Prawa Handlowego, 2014/11, s. 15

6 A. Kidyba, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, Lex/el. 2016, komentarz do art. 29

7 Tak w odniesieniu do zastosowania art. 210 § 1 w drodze analogii K. Bilewska, Reprezentacja…, s. 20

8 Tak w odniesieniu do spółki partnerskiej, M. Saczywko, Reprezentacja spółki partnerskiej w umowach i sporach z członkami zarządu, Przegląd Prawa Handlowego 2014/2, s. 49

9 Wyrok SN z dnia 6 lutego 2013 r. (V CSK 154/12), Biuletyn SN – IC 2014 nr 10, Legalis

10 Tak: A. Kidyba, Komentarz…, komentarz do art. 29, M. Saczywko, Zakaz dokonywania czynności „z samym sobą” a reprezentacja spółki jawnej w umowach ze wspólnikami, Przegląd Prawa Handlowego 11/2012, s. 53, S. Sołtysiński, Komentarz…, komentarz do art. 29,

11 Tak M. Saczywko, Zakaz…, s. 55

12 M. Saczywko, Zakaz…, s. 56

13 M. Saczywko, Zakaz…, s. 56

14 M. Saczywko, Zakaz…, s. 56

15 Tak S. Sołtysiński [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, Kodeks spółek handlowych. Komentarz. T. 1, Wyd. 3, Warszawa 2012, Legalis, komentarz do art. 29; odmiennie, za niedopuszczalnością wyłączenia art. 108 KC w umowie spółki opowiada się M. Saczywko, Zakaz…, s. 57

16 M. Saczywko, Zakaz…, s. 57

17 Uchwała Składu Siedmiu Sędziów SN z dnia 30 maja 1990 r. (III CZP 8/90), OSNCP 1990 nr 10-11, poz. 124

18 Tak. S. Sołtysiński [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, Kodeks …, komentarz do art. 29, podobnie M. Saczywko, Zakaz dokonywania…, s. 57

Share This:

Dodaj komentarz